عبدالله مستوفى
143
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
مجلس تا نصف شب ادامه داشت ، سرهاى تاجدار كه از مجلس خارج شدند ، مجلس شكست و همگى بمنزلهاى خود رفتند . ما با ترن آخر بپطرزبورغ برگشتيم ، فردا صبح مجددا براى نهار به همان ترتيب مراجعت كرديم ، تالارى كه روز اول معرفى در آن به عمل آمده بود ، تالار اجتماع ملتزمين مقرر گشته بود كه قبل از شامها و نهارها در آنجا جمع شده و از آنجا سر نهار و شام ميرفتند . البته لباس در سر شام و نهار لباس تمام رسمى است . دخترهاى امپراطور با شاهزادههاى ايرانى بازى ورزشى ميكنند دخترهاى امپراطور هم كاواليههائى تقريبا همقد خود در شاهزادگان ايرانى پيدا كرده بودند . امپراطريس ترتيب بازى ورزشى براى آنها داده ، شاهزادهها و گراندوشسها با همديگر در ميدان بازى قصر ، به اين بازيها و تفريحات بچگانه مشغول ميشدند و به اين ترتيب گراندوشسها هم در نوبت خود پذيرائى خويش را نسبت به مهمانان همسن خود مجرى ميكردند . ميرزا على اكبر خان نقاشباشى به سمت لله همراه آنها به اين ميدانهاى بازى ميرفت . بقدرى اين بازيها بامزه بوده است كه خاطرهء آنها در نظر امپراطريس باقىمانده و در اول ژانويه كه نزديك ما آمد ، از حال شاهزادهها استفسار كرده و اشارهاى به اين بازيها كرد و خيلى اظهار تأسف از فوت حشمت الدوله نمود . اين شاهزاده را براى عمل جراحى قبلا باروپا فرستاده بودند ، عمل انجام شد و با شاه مراجعت كرد ولى پس از چند ماه اقامت در تهران فوت نمود . تدارك آمدن شاه به شهر فردا صبح باز بپطرهوف آمده ، نهار و شام را همگى مهمان سالار دربار بوديم . بعد از صرف شام بلافاصله بپطرزبورغ آمديم و دستور كارهاى فردا را داديم . مقرر است كه فردا اعليحضرت شاه و ملتزمين بپطرزبورغ بيايند . شاه در سر قبر امپراطورهاى سلف كه در كليساى ساحل نوا واقع است ، تاج گلى بگذارد و بعد هيئت نمايندگان سياسى دول خارجه مقيم دربار پطرزبورغ را در قصر زمستانى پذيرفته ، ساعت يك بعد از ظهر براى نهار بسفارت بيايند . ما هم تداركات پذيرائى شاه و ملتزمين را ديدهايم . ميز شاه و شاهزادهها عليحده و ميز ملتزمين در سفرهخانه ترتيب داده شده است . دائرهء ديپلماتيكى ادب بينالمللى اقتضا دارد كه همين كه پادشاهى بپايتخت كشور ديگرى مانند مهمان وارد مىشود ، سفراى خارجى مقيم در اين كشور ، بوسيلهء مقدم السفراء ، تقاضاى بار حضور كنند . وقتى معين مىشود كه هيئت نمايندگان سياسى در قصر سلطنتى دائرهء ديپلوماتيكى تشكيل و پادشاه مهمان با تمام تشريفات دربارى كشور متوقف فيه بر آنها وارد شود و دوره افتاده آنها تبريك ورود بگويند . پادشاه هم از آنها و رئيس دولت آنها احوالپرسى كند و آنها هم جوابى كه در خور است بدهند . ترتيبات مقدماتى اين پذيرائى بوسيلهء حسنى پاشا سفير كبير عثمانى كه